Τους προηγούμενους μήνες αναλυτές του Κέρατος της Αφρικής
προειδοποιούσαν για την «αναθέρμανση» της σύγκρουσης στο Τιγκράι (Tigray), στη
βόρεια Αιθιοπία. Η περιοχή, που συνορεύει με την Ερυθραία και το Σουδάν,
βρέθηκε το 2020-2022 στο επίκεντρο μιας σφοδρής ένοπλης σύρραξης, η οποία
προκάλεσε κατ’ ελάχιστον 100.000 νεκρούς και έφερε αντιμέτωπους εκατοντάδες
χιλιάδες με σοβαρή ανθρωπιστική κρίση.
Οι βασικές αντιμαχόμενες πλευρές ήταν η κεντρική κυβέρνηση της
Αιθιοπίας, υπό τον πρωθυπουργό Άμπι, ο οποίος από το 2018 αποτελεί τον ισχυρό
άνδρα της χώρας, και το κόμμα TPLF (TigrayPeople’sLiberationFront), το οποίο
βρισκόταν τότε επικεφαλής της περιφερειακής κυβέρνησης του Τιγκράι. Κρίσιμη,
όμως, ήταν η εμπλοκή της Ερυθραίας, που τάχθηκε στο πλευρό της κυβέρνησης, η
οποία συνέβαλε σημαντικά στη –μερική– επικράτησή της, όπως αποτυπώθηκε στη
Συμφωνία της Πρετόρια(Νοέμβριος 2022).
Στην τρέχουσα αναζωπύρωση οι συμμετέχοντες είναι οι ίδιοι, με δύο
κρίσιμες διαφορές. Η πρώτη αφορά την αρχιτεκτονική της σύγκρουσης: η Ερυθραία
στηρίζει πλέον την άλλη πλευρά, το TPLF. Η δεύτερη είναι το συγκρουσιακό
περιφερειακό περιβάλλον, που συνδέεται άμεσα με τον εμφύλιο στο γειτονικό Σουδάν
και έμμεσα με τους ανταγωνισμούς στην Ερυθρά Θάλασσα και την ευρύτερη Μέση
Ανατολή.
Οι ρίζες της σύγκρουσης
Για να κατανοήσει κανείς τις ρίζες της σύγκρουσης, πρέπει να ξεκινήσει
τουλάχιστον από το 1991. Τότε, μια συμμαχία εθνοαπελευθερωτικών κινημάτων της
Αιθιοπίας –με ισχυρότερα το TPLF και το EPLF, που εκπροσωπούσε την περιοχή της
Ερυθραίας, τότε τμήμα του αιθιοπικού κράτους–,
πέτυχαν την τελική ανατροπή του καθεστώτος Derg. Στην περίπτωση της
Ερυθραίας δόθηκε δικαίωμα στην απόσχιση/ανεξαρτησία· ο ηγέτης του
EPLFΑφεγουέρκι παραμένει έκτοτε στην εξουσία μέσω ενός καταπιεστικού καθεστώτος
– κυριολεκτικά, του πιο αυταρχικού στον κόσμο.
Στην Αιθιοπία το TPLF εκμεταλλεύτηκε την πολιτικοστρατιωτική του
τεχνογνωσία και έγινε ο κύριος πόλος της κεντρικής κυβέρνησης. Οι δύο πολιτικές
δυνάμεις συγκρούστηκαν το 1998-2000, στον διασυνοριακό πόλεμο Αιθιοπίας –
Ερυθραίας. To 2018 το TPLF απομακρύνθηκε από την εξουσία, παραμένοντας ισχυρό
μόνο στο Τιγκράι. Ο νέος πρωθυπουργός Άμπι προσέγγισε το καθεστώς της Ερυθραίας.
Ο πόλεμος του 2020-2022 ήταν ουσιαστικά η συντονισμένη προσπάθεια των δύο
κυβερνήσεων να «τελειώσουν» με το TPLF, το οποίο, για διαφορετικούς λόγους,
θεωρούσαν ως απειλή.
Τι άλλαξε από το 2022 και οδηγηθήκαμε σε νέα σύγκρουση;
Πρώτον, η Συμφωνία της Πρετόρια πέτυχε προσωρινά τον τερματισμό των
αιματηρών εχθροπραξιών, όμως η πρόβλεψή της για έναρξη διαλόγου, προκειμένου να
βρεθούν «μόνιμες λύσεις»,ουσιαστικά δεν επιχειρήθηκε ποτέ· αυτό αποτελεί,
άλλωστε, κεντρική αιτία επανεκκίνησης πλείστων συγκρούσεων. Το εξασθενημένο
TPLF διχάστηκε, με την «παλιά φρουρά» να μην αποδέχεται την ήττα και να
σκληραίνει τη στάση της από τα τέλη του 2024. Η κυβέρνηση το αξιοποίησε, και ο
αφοπλισμός και η νομιμοποίηση της τοπικής διοίκησης παρέμειναν εστίες έντασης.
Σποραδικές συγκρούσεις ξεκίνησαν τον Ιανουάριο του 2026, με κρίσιμο σημείο
κλιμάκωσης τη δημιουργία παράλληλης διοίκησης στο Τιγκράι από την παλιά φρουρά
τον Μάιο.
Δεύτερον, η εμφανώς πιο δυναμική –έως και αναθεωρητική– εξωτερική
πολιτική της Αιθιοπίας, η οποία αναζωπύρωσε την αντιπαλότητά της με την
Ερυθραία, αλλά και άλλες χώρες της περιοχής. Παρότι η Αιθιοπία παραμένει μια
χώρα με πολύ χαμηλό κατά κεφαλήν εισόδημα, από τη δεκαετία του 1990 σημειώνει
υψηλότατους ρυθμούς ανάπτυξης, ενώ, με σχεδόν 140 εκατομμύρια, είναι η δεύτερη
πολυπληθέστερη αφρικανική χώρα. Η πολιτική ελίτ της χώρας επιθυμεί να
εξαργυρώσει αυτούς τους συντελεστές ισχύος σε μεγαλύτερη περιφερειακή επιρροή
και μια διακριτή θέση στον αναδυόμενο πολυπολικό κόσμο.
Αιχμή αυτής της στρατηγικής, ιδίως μετά το 2023, είναι η δημόσια
επιδίωξη εξόδου της περίκλειστης χώρας στη θάλασσα. Στο πλαίσιο αυτό η Αιθιοπία
συνήψε το 2024 συμφωνία με τη Σομαλιλάνδη, περιοχή που έχει αποσχιστεί defacto
από τη Σομαλία· στην περιοχή δραστηριοποιούνται έντονα τα Ηνωμένα Αραβικά
Εμιράτα (ΗΑΕ), σύμμαχος της Αιθιοπίας, ενώ το Ισραήλ πρόσφατα έγινε το πρώτο
κράτος που την αναγνώρισε. Επιπλέον, το φράγμα στον Γαλάζιο Νείλο, το
μεγαλύτερο υδροηλεκτρικό έργο της Αφρικής, και κυρίως οι φόβοι για το πώς αυτό
θα χρησιμοποιηθεί από την Αιθιοπία, έχει προκαλέσει την έντονη αντίδραση της
Αιγύπτου (και του Σουδάν), καθώς η προβλέψιμη ροή του ποταμού είναι απολύτως
κρίσιμο ζήτημα για αυτήν.
Επιπροσθέτως, ο πρωθυπουργός της Αιθιοπίας έχει χαρακτηρίσει την
πρόσβαση στη θάλασσα «υπαρξιακό ζήτημα» –«150 εκατομμύρια άνθρωποι δεν μπορούν
να ζουν σε μια γεωγραφική φυλακή»–, με το ερυθραϊκό λιμάνι του Ασάμπ να
θεωρείται ο πιθανότερος στόχος. Η επιδίωξη αυτή αντιμετωπίζεται από την
Ερυθραία, μια χώρα 3,5 εκατομμυρίων, ως ευθεία απειλή για την εδαφική κυριαρχία
της, και σε αυτήν κυρίως οφείλεται η πλήρης μεταστροφή της: εφόσον δεν μπόρεσε
να διαλύσει το TPLF το 2020-2022, αποφάσισε να το αξιοποιήσει ως γεωπολιτικό
ανάχωμα απέναντι σε ενδεχόμενη αιθιοπική επίθεση. Η Ερυθραία στηρίζει ενεργά τη «Συμμαχία για την Επιβίωση» του
TPLF με άλλες ένοπλες οργανώσεις της Αιθιοπίας – που ποτέ δεν έλειψαν από τη
χώρα ως μέσο εθνοτικών διεκδικήσεων έναντι του κέντρου.
Η τρέχουσα δυναμική της σύγκρουσης
Η Συμμαχία ανακοινώθηκε επίσημα στις 20 Σεπτεμβρίου, ενώ η επίθεση που
εξαπέλυσε εναντίον των κυβερνητικών δυνάμεων τρεις μέρες αργότερα θεωρείται η
τυπική έναρξη των εχθροπραξιών. Σε παραμεθόριες περιοχές του Τιγκράι έχει
καταγραφεί η είσοδος και ενεργός ανάμειξη δυνάμεων της Ερυθραίας. Ταυτόχρονα,
στο πλευρό των αιθιοπικών δυνάμεων πολεμούν δυνάμεις γηγενών, αντιπάλων της
παλαιάς φρουράς του TPLF. Ο πόλεμος, λοιπόν, έχει τριπλή διάσταση: την
ενδοκρατική, τη διακρατική, αλλά και την εμφύλια.
Ως προς την έκβασή του, με βάση τη λεπτομερή καταγραφή των εξελίξεων από
το παρατηρητήριο συγκρούσεων ACLED, η πλευρά της κυβέρνησης φαίνεται να έχει
(ανα)καταλάβει το μεγαλύτερο μέρος του Τιγκράι, συμπεριλαμβανομένης της
πρωτεύουσάς του, όπου ήδη εγκαθίδρυσε νέα προσωρινή διοίκηση· παρ’ όλα αυτά, οι
συγκρούσεις συνεχίζονται.
Ο κίνδυνος διασύνδεσης με άλλες εντάσεις στην περιοχή
Η κύρια ανησυχία είναι η διασύνδεση του πολέμου στο Τιγκράι με τον
σφοδρό εμφύλιο πόλεμο στο γειτονικό Σουδάν. Ο παράγοντας που δημιουργεί
προϋποθέσεις ευρύτερης κλιμάκωσης είναι ότι στο Σουδάν έχουν εμπλακεί, στο
πλαίσιο του ευρύτερου ανταγωνισμού τους, δύο ισχυρά κράτη του Κόλπου: η
Σαουδική Αραβία, η οποία υποστηρίζει την «επίσημη» κυβέρνηση υπό τις ένοπλες
δυνάμεις, και τα ΗΑΕ, που υποστηρίζουν σιωπηρά την πλευρά των «Δυνάμεων Ταχείας
Υποστήριξης». Με τη Σαουδική Αραβία έχουν στοιχηθεί η Αίγυπτος και, σε
μικρότερο βαθμό, η Ερυθραία και η Σομαλία· με τα ΗΑΕ, η Αιθιοπία.
Η υποστήριξη ανταρτών στο έδαφος του γείτονα δεν είναι καινούριο
φαινόμενο στο Κέρας της Αφρικής. Είναι η δημιουργία δύο –άτυπων– μπλοκ κρατών
που δημιουργεί πρόσθετους κινδύνους κλιμάκωσης. Το γεγονός ότι Αίγυπτος,
Ερυθραία, η επίσημη κυβέρνηση του Σουδάν και Σομαλία συναντήθηκαν στις 4
Οκτωβρίου στην Αίγυπτο και δήλωσαν από
κοινού ότι η Ερυθρά Θάλασσα αφορά αποκλειστικά τα παράκτια κράτη,
προειδοποιώντας παράλληλα για «μονομερείς ενέργειες» στον Νείλο (σαφείς αιχμές
κατά της Αιθιοπίας), αποτελεί επιβεβαίωση αυτών των συμμαχιών. Και καθώς
Σαουδική Αραβία και ΗΑΕ εμπλέκονται τόσο στον πόλεμο στο Ιράν όσο και στον
εμφύλιο της Υεμένης, διατυπώνονται φόβοι για μια αλυσίδα κρίσεων που θα
συνέθεταν ένα ενιαίο, τρόπον τινά, τόξο σύγκρουσης, από το Σουδάν ως το Ιράν.
Σενάρια εξέλιξης της σύγκρουσης
Ένα τέτοιο σενάριο, αν και όχι παντελώς απίθανο, είναι ακραίο:
προϋποθέτει συμπαγή μπλοκ κρατών με αλληλένδετες ασύμβατες επιδιώξεις και
διάθεση ένοπλης επίλυσης των διαφορών τους, κάτι που δεν φαίνεται να ισχύει
προς το παρόν. Τούτο, όμως, δεν μειώνει τους κινδύνους του πολέμου στο Τιγκράι.
Η, πιθανή, γρήγορη επικράτηση της κεντρικής κυβέρνησης, με αποκλειστικό στόχο
την εμπέδωση της εξουσίας της, ενδεχομένως να καθησυχάσει όσους φοβούνται μια
μείζονα περιφερειακή ανάφλεξη. Όμως, εάν δεν επιδιωχθεί ούτε αυτή τη φορά από
την κυβέρνηση η ουσιαστική αντιμετώπιση των λόγων που τροφοδοτούν τη
δυσαρέσκεια στο Τιγκράι (και άλλες περιφέρειες), ιδίως δε εάν συνεχιστεί ένας
ανταρτοπόλεμος από το TPLF, το οποίο διαθέτει άριστη σχετική τεχνογνωσία, το
ζήτημα θα παραμένει μια περιφερειακή απειλή. Ακόμα χειρότερα, εάν η Αιθιοπία
εκμεταλλευτεί το momentum και επιτεθεί στην Ερυθραία, επικαλούμενη την ανάμειξή
της στα εσωτερικά της, θα πρόκειταιπράγματι γιαένα «ρεαλιστικό κακό» σενάριο με
απρόβλεπτες συνέπειες.
Οι κίνδυνοι, όμως, δεν είναι μόνο γεωπολιτικοί. Με την ξηρασία να
πλήττει ήδη την περιοχή και επιστημονικές αναφορές να προβλέπουν σοβαρές
επιπτώσεις από το φαινόμενο Ελ Νίνιο, έως και ο μισός πληθυσμός του Τιγκράι
έχει ανάγκη επείγουσας επισιτιστικής βοήθειας. Μελετητές του φαινομένου
δείχνουν πως η επισιτιστική ανασφάλεια και οι λιμοί εκδηλώνονται εκεί όπου συντρέχουν
ανθρωπογενείς παράγοντες, με κύριο τις συγκρούσεις.
