* Γιάννης Γούναρης, δικηγόρος, LLM London School of Economics, διδάκτωρ Νομικής Πανεπιστημίου Αθηνών– Hανάλυση περιλαμβάνεται στο θεματικό Δελτίο Διεθνών & Ευρωπαϊκών Εξελίξεων του Ινστιτούτου ΕΝΑ «Ανάφλεξη στη Μέση Ανατολή: γεωπολιτικές ανατροπές και οικονομικές συνέπειες».
Η μπανάλ αποθέωση του δικαίου της ισχύος
Τον Μάρτιο του 2003, ο πρόεδρος των ΗΠΑ Τζορτζ Μπους συναντήθηκε με τον
Βρετανό πρωθυπουργό Τόνι Μπλερ και τον Ισπανό Χοσέ Μαρία Αθνάρ στις Αζόρες, με
τον Πορτογάλο Μανουέλ Μπαρόζο στον ρόλο του οικοδεσπότη, ρόλο που του χάρισε το
ελάχιστα κολακευτικό παρωνύμιο «σερβιτόρος του Μπους», αλλά και τη θέση του
Προέδρου της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, για δύο θητείες μάλιστα. Τέτοιο ήταν, ήδη
από τότε, το ποιόν των ατόμων που επιλέγονται για τις κορυφαίες ευρωπαϊκές
θέσεις, με τα αποτελέσματα και τη λογική εξέλιξη που μπορεί οποιοσδήποτε να
παρατηρήσει σήμερα.
Στη σύσκεψη αυτή αποφασίστηκε ότι η παράνομη εισβολή των ΗΠΑ και του
«Συνασπισμού των Προθύμων» (έκτοτε, έγινε του συρμού αυτή φράση) στο Ιράκ θα
προχωρούσε χωρίς έγκριση του Συμβουλίου Ασφαλείας του ΟΗΕ, καθώς η εξόφθαλμα
ψευδής δικαιολογία περί κατοχής και δυνητικής χρήσης όπλων μαζικής καταστροφής
από το καθεστώς Σαμτάμ Χουσεΐν δεν είχε πείσει κανέναν. Ήταν η ταφόπλακα στο
όποιο κύρος είχε απομείνει στον ΟΗΕ μετά τους «ανθρωπιστικούς βομβαρδισμούς»
του ΝΑΤΟ κατά της Σερβίας στον πόλεμο του Κοσόβου το 1999.
Το 2026, κανείς –και σίγουρα όχι οι ΗΠΑ του Τραμπ και το Ισραήλ του
Νετανιάχου–δεν μπαίνει στον κόπο να αναζητά προσχήματα. Η κυνική αποθέωση
τουδικαίου της ισχύος –καίτοι καθόλου πρωτότυπη, καθώς όσοι επικαλούνται τον…
Θουκυδίδη για να τη δικαιολογήσουν παραλείπουν, είτε λόγω ημιμάθειας, είτε λόγω
πονηρίας, να προσθέσουν πώς κατέληξε η αυτοκρατορική υπερέκθεση των Αθηναίων
κατά τη Σικελική Εκστρατεία– είναι μόνο η αποκρυστάλλωση σχεδόν τεσσάρων
δεκαετιών συστηματικής υπονόμευσης της μεταπολεμικής διεθνούς έννομης τάξης από
μια συλλογική Δύση που αλαζονικά και μυωπικά πίστεψε ότι η μονοκρατορία της θα
είχε ιστορική διάρκεια. Από αυτή την άποψη, αυτό που συμβαίνει(και) στον
Περσικό Κόλπο δεν είναι τίποτε άλλο από την απόπειρα μιας αυτοκρατορίας που
βρίσκεται σε οπισθοχώρηση να διατηρήσει πάση θυσία τον έλεγχο της ηγεμονίας της
πάνω σε όσο το δυνατόν μεγαλύτερο τμήμα της υφηλίου, καθώς αισθάνεται την
απειλή από άλλες αναδυόμενες παγκόσμιες δυνάμεις (βλέπε,Κίνα).
Μια Ευρώπη σε αναζήτηση κάποιου (οποιουδήποτε) ρόλου
Η δυσάρεστη αλήθεια είναι πως, μέσα σε αυτό το σκηνικό ραγδαίας
γεωπολιτικής αναδιάταξης, η Ευρώπη δεν είναι τίποτε περισσότερο από μια,
προνομιούχος, μεν, επαρχία, δε, αυτού του Imperium. Ούτε μπορεί πλέον αλλά ούτε
θέλει ιδιαίτερα να είναι κάτι περισσότερο. Η ρητορική περί «ευρωπαϊκής κυριαρχίας»,
καθώς και οι επικλήσεις των «κοινών ευρωπαϊκών αξιών» προσκρούουν στην αδήριτη
πραγματικότητα και στημάλλον θλιβερή εικόνα διαφόρων «ηγετών», οι οποίοι,
σιωπηρά, παρέχουν ποικιλοτρόπως αρωγή στον τελευταίο αμερικανικό πολεμικό
τυχοδιωκτισμό, την ίδια στιγμή πουμιλούν δυνατά για την ανάγκη «να υψώσει η
Ευρώπη ανάστημα» σε έναν εκτός ελέγχου Τραμπ που, παρεμπιπτόντως, δεν χάνει
ευκαιρία να επιδεικνύει την πλήρη περιφρόνησή του για αυτούς. Η χρήση βάσεων
επί ευρωπαϊκού εδάφους για την επιχειρησιακή υποστήριξη των αμερικανικών
δυνάμεων που βομβαρδίζουν το Ιράν είναι κοινό μυστικό –ή μάλλον, όχι και τόσο
μυστικό. Αλλά δεν είναι αυτή η μόνη ένδειξη απουσίας οποιασδήποτε ευρωπαϊκής
στρατηγικής αυτονομίας.
Ιδού μερικά ακόμα εξόχως ενδεικτικά παραδείγματα:
Με το ξέσπασμα της αμερικανοϊσραηλινής επίθεσης κατά του Ιράν, η φον
ντερ Λάιεν συγκάλεσε «έκτακτο Κολλέγιο Ασφαλείας», μια δική της επινόηση, που
της δίνει την ευκαιρία να προβάλλει την εικόνα της ίδιας σαν κάποιου είδους
«Προέδρου της Ευρώπης», όπως αρέσκεται να κάνει, ακόμα κι αν η Ευρωπαϊκή
Επιτροπή δεν έχει αρμοδιότητα σε θέμα ασφάλειας και άμυνας, με συχνά κωμικά
αποτελέσματα. Πλην όμως, οι παροικούντες την Ιερουσαλήμ γνωρίζουν ότι στις
Βρυξέλλες σοβεί σφοδρή σύγκρουση μεταξύ της ίδιας και της (ανάλογου κύρους)
Κάγια Κάλλας, η οποία έχει μια κάποια –τυπική, έστω–αρμοδιότητα ως Ύπατη
Εκπρόσωπος της ΕΕ, αλλά βλέπει την φον ντερ Λάιεν να καταπατά την περιοχή της.
Συνεπώς, έσπευσε να συγκαλέσει τη δική της έκτακτη σύνοδο των Ευρωπαίων
υπουργών εξωτερικών, μία μέρα πριν αυτή της προέδρου της Επιτροπής, ώστε να μη
φανεί ότι παραγκωνίζεται. Παρεμπιπτόντως, η μόνη συνεισφορά της Κάλλας στη
σχετική συζήτηση φαίνεται πως είναι η εμμονική επανάληψη ότι ο πόλεμος στο Ιράν
συνδέεται με αυτόν της Ουκρανίας, μέσω της παροχής υποστήριξης από τη Μόσχα
(και το Πεκίνο) στην Τεχεράνη, ακόμα ένα κοινό μυστικό, που ασφαλώς οι
Αμερικανοί δεν περίμεναν τη συγκεκριμένη Ευρωπαία αξιωματούχο για να το
γνωρίζουν.
Από αμφότερες τις «έκτακτες συσκέψεις» δεν προέκυψε απολύτως τίποτε άξιο
λόγου, και οι περισσότεροι δεν πήραν καν είδηση την ύπαρξή τους. Το χειρότερο
όμως είναι ότι δεν προέκυψε κάτι άξιο λόγου ούτε από τη σύνοδο του Ευρωπαϊκού
Συμβουλίου στις 19-20 Μαρτίου, καθώς οι ηγέτες εμφανίστηκαν περισσότερο
προβληματισμένοι με την επιμονή του Όρμπαν να μπλοκάρει το δάνειο των 90 δισ.
προς την Ουκρανία και το 20ο(!) πακέτο κυρώσεων κατά της Ρωσίας, παρά με μια
μείζονα περιφερειακή κρίση με επιπτώσεις παγκόσμιας κλίμακας.
Για την ακρίβεια, ίσως η μεγαλύτερη συνεισφορά της ΕΕ στην αντιμετώπιση
της τρέχουσας κρίσης είναι ότι αποφάσισε να… μην κάνει τίποταως ΕΕ, αλλά να
αφήσει περιθώριο στα κράτη να υλοποιήσουν τα μέτρα που τα ίδια κρίνουν σκόπιμα,
όπως και έπραξαν.
Λίγες μέρες νωρίτερα, ο Μαρκ Ρούτε, γνωστός και ως ο πολιτικός που
αποκάλεσε τον Τραμπ «Daddy», έσπευδε να επιβεβαιώσει ότι το ΝΑΤΟ είναι «η
πλατφόρμα προβολής παγκόσμιας ισχύος» των ΗΠΑ, θέλοντας να πουλήσει εξυπηρέτηση
στον Αμερικανό πρόεδρο και να του θυμίσει ότι οι Ευρωπαίοι μπορούν να είναι
πολύ χρήσιμοι «σύμμαχοι», αρκεί να τους φέρεται καλά. Από κοντά και ο Γερμανός
καγκελάριος Μερτς, ο οποίος πέρασε την επίσκεψή του στον Λευκό Οίκο κουνώντας
επιδοκιμαστικά το κεφάλι σε κάθε παραλογισμό του Τραμπ, ενώ δεν παρέλειψε
να επικροτήσει τη δήλωση του τελευταίου
ότι θα τιμωρήσει αυστηρά την ανυπάκουη Ισπανία –εταίρο της Γερμανίας, κατά τα
άλλα– με διακοπή εμπορικών σχέσεων, ψελλίζοντας ότι «πρέπει να πείσουμε τους
Ισπανούς να συνεισφέρουν περισσότερο στη Συμμαχία, όπως κάνουμε όλοι οι
υπόλοιποι».
Αποτελεί ειρωνεία της Ιστορίας ότι είναι η Ισπανία του Σάντσεθ η χώρα
που καλείται να σώσει τα τελευταία ψήγματα ευρωπαϊκής αξιοπρέπειας –τουλάχιστον
στον βαθμό που θα αντέξει και η ίδια. Είναι η μόνη ευρωπαϊκή χώρα που
καταδίκασε απερίφραστα την αμερικανοϊσραηλινό επιθετικό πόλεμο κατά του Ιράν ως
κατάφωρηπαραβίαση του διεθνούς δικαίου –για το οποίο πλέον δεν κόπτεται κανείς
άλλος. Το αληθινά ενδεικτικό τού πόσο έχει υποχωρήσει η διεθνής νομιμότητα
είναι ότι η Ισπανία σήμερα δεν λέει τίποτε ιδιαίτερα επαναστατικό, απλώς
διεκδικεί το δικαίωμά της ως κυρίαρχο κράτος να μην εμπλακεί καθ’ οιονδήποτε
τρόπο σε έναν ακόμα παράνομο και καταστροφικό πόλεμο «εξαγωγής δημοκρατίας διά
των όπλων», ο οποίος θα επιδεινώσει έτι περαιτέρω την ήδη δεινή θέση της
Ευρώπης, σε οικονομικό, ενεργειακό, αλλά και στρατηγικό επίπεδο.
Οι υπόλοιποι Ευρωπαίοι δείχνουν να έχουν αποδεχθεί τη μοίρα τους. Η
στάση τους κρίνεται ως υποκριτική και καιροσκοπική, καθώς θα μπορούσε να
συνοψισθεί στο αξίωμα ότι μπορεί ο πόλεμος στο Ιράν να μην είναι «ο δικός τους
πόλεμος»(καθώς ο Τραμπ δεν ρώτησε τους συμμάχους του στο ΝΑΤΟ πριν τον
ξεκινήσει, ενώ τώρα απαιτεί τη ναυτική συνδρομή τους για να αρθεί ο αποκλεισμός
των Στενών του Ορμούζ), θα μπορούσε όμως και να γίνει. Υπό τον όρο ότι η
Ουάσιγκτον θα τείνει ευήκοον ους στις δικές τους απαιτήσεις σχετικά με αυτό που
θεωρούν «τον δικό τους» πόλεμο. Δεν είναι τυχαίο ότι η κύρια ανησυχία που
διατυπώθηκε στην κατά τα άλλα ασήμαντη Σύνοδο Κορυφής του Μαρτίου ήταν «να μην
ξεχαστεί ο πόλεμος στην Ουκρανία».
Το κατά πόσον θα αποδειχθεί αποτελεσματική αυτή η τακτική των Ευρωπαίων
μένει να φανεί, αλλά οι πρώτες ενδείξεις δεν είναι ιδιαίτερα ευοίωνες.
Η τελευταία φορά που η Ευρώπη –ή μάλλον, ένα τμήμα της, η λεγόμενη
«Παλαιά Ευρώπη»– διεκδίκησε να ακουστεί η δική της ανεξάρτητη φωνή, σε
εναντίωση με τις επιδιώξεις του υπερατλαντικού επικυρίαρχου, ήτανακριβώς, το
μακρινό (όχι μόνο χρονικά) 2003, όταν έναςακόμα ακμαίος και
λειτουργικόςγαλλογερμανικός άξονας ηγήθηκε όσων ευρωπαϊκών κρατών αρνήθηκαν να
συμμετάσχουν στον έσχατο ευτελισμό του διεθνούς δικαίου και να δώσουν
νομιμοποιητικό φύλλο συκής στην εκστρατεία του Μπους του Νεότερου στη
Μεσοποταμία,που βύθισε τη Μέση Ανατολή σε έναν κύκλο βίας, καταστροφής και
αστάθειας, ο οποίος διήρκησε δύο δεκαετίες.
Η σύγκριση με το σήμερα είναι αποκαρδιωτική.
