* Πέτρος Βαμβακάς, αναπληρωτής καθηγητής Τμήματος Πολιτικών Επιστημών & Διεθνών Σχέσεων, EmmanuelCollege, Διευθυντής στο Ινστιτούτο Μελετών Ανατολικής Μεσογείου, μέλος Γνωμοδοτικού Συμβουλίου ΕΝΑ– Η ανάλυση περιλαμβάνεται στο νέο Δελτίο Διεθνών & Ευρωπαϊκών Εξελίξεων του Ινστιτούτου ΕΝΑ
Μπορούν οι στρατηγικές επιλογές της αρχαίας Αθήνας και οι συνέπειες
εφαρμογής τους να αποτελέσουν ένα ιστορικό δίδαγμα για τις Ηνωμένες Πολιτείες
του Ντόναλντ Τραμπ;
Ο Πελοποννησιακός πόλεμος, που διεξήχθη πριν από περίπου 2500 χρόνια,
ανάμεσα σε δυο συμμαχίες ελληνικών
πόλεων-κρατών,έχειχρησιμοποιηθείεπανειλημμένα ως διδακτικόυλικό στον χώρο της
πολιτικήςθεωρίας και ανάλυσηςδιεθνώνσχέσεων. Η εξιστόρηση του Αθηναίου
στρατηγού Θουκυδίδη, έχει αναδειχθεί σε παράδειγμα προς μίμηση και συμμόρφωση
για όλους εκείνους που υποστηρίζουν ότι η ισχύς είναι ο καθοριστικός παράγοντας
σε όλες τις σχέσεις. Ένα από τα βασικάσημεία η κλασικά διλήμματα είναι η διπλή
διάσταση του δημοκρατικούκράτους που ασκείηγεμονικήεξωτερικήπολιτική. Στην
εξιστόρηση του Θουκυδίδη αυτό το δίλημμα, ιδιαίτερα της δημοκρατικήςΑθήνας
είναι καταγεγραμμένοακόμα και πριν από την έναρξη του πολέμου και στη
δημόσιασυζήτησητης εποχής,ενώ οι Αθηναίοιαποφάσιζαν να πάνε σε πόλεμοστο
όνοματης αθηναϊκήςδημοκρατίας. Ενώ ο ταλαντούχοςρήτοραςΠερικλής στον λόφο της
Πνύκας και στο τέλος του πρώτουέτους του πολέμου,εμψύχωνε στον επικήδειο τους
δύσπιστουςΑθηναίουςπροβάλλοντας τις αξίες του πολιτεύματος της Αθήνας. Η
πραγματικότητα δεν άργησε για τους Αθηναίους, ενώ η διάρκεια του πολέμουδεν
ήτανσύντομη, όπως τους είχευποσχεθεί τον δεύτεροχρόνο. Ήρθαν αντιμέτωποι με την
πανδημία, που τους κόστισε ένα μεγάλο μέρος του πληθυσμού τους αλλά και τις
αξίες τους, όπως μας περιγράφει ο ίδιος ο Θουκυδίδης προς το τέλος του δευτέρου
του βιβλίου. Η κορύφωσηβέβαιατου διλήμματοςμεταξύδημοκρατίας και
αυτοκρατορίακαι τα δραματικάαποτελέσματα για την δημοκρατικήΑθήνα είναι ο
διάλογος των Μηλίων στα μέσα του τριακονταετούςπολέμου, στο 416 π.Χ.
Όταν οι δημοκρατικοίΑθηναίοιζήτησανυποταγή, από τους σχετικάουδέτερους
και αδυνάμουςΜηλίους, τους υπόβαλαν να παραδοθούν με το επιβλητικό ότι οι
ισχυροί πράττουν και αδύναμοι υποτάσσονται. Οι Μήλιοι μάταια αναφέρθηκαν στα
δημοκρατικάσυναισθήματα και αξίες των Αθηναίων, που τουςασκούσανεπιβολή ως
ηγεμόνες και όχι ως δημοκράτες. Ο ΑθηναίοςΘουκυδίδης στην περιγραφή του είναι
σαφής πως ο μεγάλος ηττημένος της Μήλου, δεν είναι οι Μήλιοι που σφαγιάστηκαν
από τους Αθηναίους,αλλά η Αθήνα που περιγράφει ο Περικλής στον
επικήδειοδεκαπέντεχρόνιανωρίτερα. Η δημοκρατικήΑθήναπεθαίνει στην Μήλο, στο
βωμό της ηγεμονικήςΑθήνας την παραμονή της εκστρατείας στην Σικελία. Η θυσία
της Μήλου για τους Αθηναίους τους φέρνει πιο κοντά στην νέμεση και στην
καταστροφή των Συρακουσών. Ο τραγωδός Ευριπίδης, κλονισμένος από τα γεγονότα
της Μήλου, παρουσιάζει την καθαρτικήτραγωδίαΤρωάδας τον επόμενοχρόνο στα
Διονύσια της Αθήναςθέλοντας να ευαισθητοποιήσει τους Αθηναίους για το
αποτρόπαιοέγκλημα που διέπραξαν στην Μήλο και να τους παροτρύνει να αλλάξουν
πλεύση.
Το σημαντικό του Πελοποννησιακού Πολέμου δεν είναι μόνον η εξιστόρηση
των γεγονότων, αλλά και η διαχρονικότητα των παραδειγμάτων. Η πιθανή ύβρις της
ισχύος και οι επακόλουθη νέμεσις, τίσις και κάθαρσις, όπως και τα δελεαστικά
διλήμματα,έχουν δοκιμάσει ανθρώπους και κράτη τις χιλιετίες και αιώνες που
ακολουθήσαν.
Σήμερα, στην εποχή της ηγεμονικής Αμερικής, τα ονόματα και οι τοποθεσίες
έχουν αλλάξει, αλλά οι μεγάλες δυνάμεις συνεχίζουν να επιβάλουν την ισχύ τους
σε φαινομενικάαδύναμεςνησίδες, χωρίςεπιλογές, με την πιθανήεξαφάνιση των
τελευταίων στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων. Όπως και στην Μήλο το 416 π.Χ.έτσι
και σήμερα,νησιά όπως το ΠουέρτοΡίκο, η Κούβαακόμη και η Γροιλανδία δεν έχουν
την δύναμη να αντισταθούν στα τελεσίγραφαυπερδυνάμεων, αλλά όπως και στην εποχή
των Μηλίων στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων δεν είναι μόνον η εδαφική
τουςακεραιότητα,αλλά ο αξιακός κώδικας των ισχυρώνπου θέτουν τα διλήμματα
ισχύος. Ιδιαίτερα στην περίπτωσηεκείνων που πρεσβεύουν την δημοκρατία. Στη Μήλο
το 416 δεν ηττήθηκε το νησίαλλά η Αθήνα του Περικλή, εκείνη που είχε περιγράψει
στον επικήδειοχρόνια πριν. Έτσικαι σήμερα, η Γροιλανδία και η Κούβα δεν έχουν
στην πραγματικότητατην δυνατότητα να αμυνθούν της αμερικάνικηςυπερδύναμης, αλλά
η απειλή δεν είναι για την εδαφική τους ακεραιότητα,αλλά στην πραγματικότητα
για την ίδια την αμερικανικήδημοκρατία. Ο πρόεδρος Τραμπ, πολλές φορές τον
τελευταίο χρόνο αναφέρεται σε παγκόσμιαγεγονότα και σε εστίες πολέμου ως καταστάσεις
που κληρονόμησε και πολέμους που θα τερματίσει στο όνομα της ειρήνης και της
δημοκρατίας. Η θλιβερή πραγματικότητα όμως είναι πως η ειρήνη και η δημοκρατία
είναι δευτερεύουσας σημασίας και πολλές φορές θυσιάζονται στην γεωπολιτική
σκακιέρα, όπως και οι πολίτες στους οποίους επιβάλλονται κυρώσεις και πιέσεις
υποταγής. Αυτό ακριβώς συμβαίνει και στην περίπτωση της Κούβας αυτόν τον καιρό,
στην πολυτάραχη Καραϊβική. Μια περιοχή που έχει υποστεί την ιστορικά
καταγεγραμμένη γεωπολιτική επιρροή αυτοκρατοριών από το 1492, και τα τελευταία
130 χρόνια, ενώ πίστεψε την υπόσχεση της αλλαγής, αντιθέτως συνέχισε να είναι
θύμα και να υφίσταται εξωγενείς ιδεολογικές συγκρούσεις. Η σημερινήκατάσταση
στην Κούβα και στην Αϊτή, δυο νησιωτικέςχώρες με μεγάληιστορικήδιάσταση, με
πληθυσμούςπερίπου σαν εκείνους τηςΕλλάδας, υφίστανται πιέσεις, ενός
εξοντωτικούαποκλεισμούκαι την διάλυση της κοινωνίας που αποσκοπείστην περαιτέρω
εξαθλίωση και την επακόλουθη πίεση προς την πτώση του καθεστώτος. Η βία της
εξαθλίωσης προς ένα λαό, δεν είναι ποτέ το προοίμιο προς την συνοχή της
κοινωνίας και της εδραίωσης της δημοκρατίας. Αντιθέτωςη πείνα, η δυστυχία και ο
μαρασμόςοδεύουν στονκοινωνικό κανιβαλισμό και στον αυταρχισμό ως κατασταλτικό
παράγοντα. Η διάλυση του κοινωνικού ιστού και της εμπιστοσύνηςγίνονταιχρόνιεςπολιτειακές
παθήσεις και οδηγούν μακριά από κάθε ελπίδα δημοκρατίας. Δεν χρειαζόμαστε, να ανατρέξουμε στον λοιμό
των Αθηναίων που περιγράφει ο Θουκυδίδης,
αλλά στην πρόσφατη ιστορία του 20ου αιώνα και ιδιαίτερα της Καραϊβικής. Μια
περιοχή που έχει υποστεί διαχρονικές γενοκτονικές πολιτικές στο όνομα
εσωτερικών και εξωτερικών συμφερόντων.Και όσοναφορά τον κ. Τράμπ, δεν έχει
σημασίαεάν εκείνοςευθύνεται για τις προηγούμενεςπολιτικέςεπιλογές, εκείνος
είναι η συνέχεια του θώκου που σήμερα κατέχει, ως πρόεδρος μιας ηγεμονικής
δημοκρατίας, και το πιο δύσκολο είναι να αποφύγει την ύβρις της ισχύος.
Πριν από λίγες μέρες κατά την διάρκεια του φαντασμαγορικούSuperBowl, ο
Πορτορικανός τραγουδιστήςBadBunny, ως ένας νέος Ευριπίδης παρουσίασε μέσα από
τα τραγούδια του την συμφοράκαι την τραγωδία του μικρούνησιού του, το οποίο εδώ
και 130 χρόνια προσμένει την υπόσχεση της δημοκρατίας, αλλά στην πραγματικότητα
φοβάται τον αφανισμό, όπως η Μήλος. Loquelepasoa Hawaii(Δεν θέλω να γίνω σαν
την Χαβάη)είναι τίτλος του τραγουδιού του, με αναφορά στην αμερικανική πολιτεία
η οποία υπέστη την ίδια μοίρα. Μπορεί οBad Bunnyνα μην γνώριζε το παράδειγμα της
Μήλου, αλλά η αμερικανική δημοκρατία, δημιουργήθηκε και εδραιώθηκε από εκείνους
που γνώριζανκαι θαύμαζαν την Αθήνα του Περικλή όπως και τον Πελοποννησιακό πόλεμο.
Ας μην γίνει η Αμερική η Αθήνα του 21ου αιώνα.
